Tiếp cận liên ngành: Chìa khóa vàng trong chiến lược chăm sóc sức khỏe tâm thần cho phụ nữ và gia đình

     Ngày 5 tháng 12 năm 2025, Hội thảo Khoa học Quốc tế với chủ đề “Tiếp cận liên ngành trong chăm sóc sức khỏe tâm thần cho phụ nữ và gia đình” đã diễn ra thành công tốt đẹp. Sự kiện do Phân hiệu Học viện Phụ nữ Việt Nam phối hợp với Trường Đại học Y khoa Charité (Berlin, Đức), Doanh nghiệp xã hội Tâm Nhung và Viện Ứng dụng Khoa học Tâm lý – Giáo dục tổ chức, thu hút sự tham gia đông đảo của hơn 300 đại biểu là chuyên gia, nhà khoa học trong và ngoài nước.

     Phát biểu khai mạc và đề dẫn hội thảo, PGS.TS. Trần Quang Tiến – Giám đốc Học viện Phụ nữ Việt Nam nhấn mạnh: Trong bối cảnh toàn cầu hóa và biến động xã hội, sức khỏe tâm thần (SKTT) đã trở thành vấn đề chiến lược. Ông dẫn chứng số liệu từ WHO (2021) cho thấy cứ 7 người thì có 1 người đang sống với rối loạn tâm thần. Tại Việt Nam, phụ nữ chịu tác động kép từ yếu tố sinh học và áp lực giới, khiến tỷ lệ trầm cảm, lo âu cao gấp 1.5 đến 2 lần nam giới.

PGS.TS. Trần Quang Tiến khẳng định: “Một chuyên ngành đơn lẻ không thể giải quyết được các vấn đề phức tạp của SKTT. Cách tiếp cận liên ngành sẽ tạo nên mạng lưới hỗ trợ toàn diện, an toàn và bền vững hơn, góp phần thúc đẩy bình đẳng giới và phát triển bền vững.”

     Phiên toàn thể (buổi sáng): “Tổng quan về chăm sóc sức khỏe tâm thần cho phụ nữ và gia đình – Tiếp cận liên ngành” với sự chủ trì của PGS.TS Trần Quang Tiến – Giám đốc, Học viện Phụ nữ Việt Nam; GS.TS Đặng Hoàng Minh – Chủ nhiệm Khoa Các khoa học Giáo dục, Trường Đại học Giáo dục, Viện trưởng Viện Nghiên cứu lâm sàng về xã hội, tâm lý và giáo dục; PGS.TS. Trần Thị Lệ Thu – Giảng viên, Khoa Tâm lý – Giáo dục, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội Chủ tịch Mạng lưới các nhà Tâm lý học đường Việt Nam; PGS.TS Đỗ Tất Thiên – Trưởng khoa Tâm lý, Trường Đại học Sư phạm TPHCM đã tập trung vào các mô hình lý thuyết và kinh nghiệm thực tiễn từ thế giới, làm cơ sở đề xuất cho Việt Nam.

     Mở đầu là tham luận của GS.TS. Đặng Hoàng Minh (Trường ĐH Giáo dục, ĐHQGHN) về “Dịch vụ chăm sóc SKTT cho phụ nữ và gia đình”. GS. Minh chỉ ra các thách thức về hạ tầng và nhân lực tại Việt Nam, bà đề xuất 5 trụ cột hành động: (1) Lồng ghép sàng lọc SKTT chu sinh vào chăm sóc ban đầu; (2) Áp dụng mô hình chuyển giao nhiệm vụ (Task-shifting); (3) Tăng cường hỗ trợ gia đình và cộng đồng; (4) Tận dụng giải pháp kỹ thuật số; và (5) Cải cách chính sách tài chính.

     Tiếp nối chương trình, PGS.TS. Trần Thành Nam (Trường ĐH Giáo dục, ĐHQGHN) đã có bài chia sẻ trực tuyến về các yếu tố nguy cơ đối với SKTT của phụ nữ trong các gia đình có con gặp rối nhiễu tâm lý, nhấn mạnh vai trò của việc hỗ trợ người chăm sóc.

     Từ góc nhìn quốc tế, ThS. Rute Filipa Dinis de Sousa (Trường Y NOVA, Bồ Đào Nha) chia sẻ kết quả nghiên cứu dọc 10 năm về “Diễn biến các triệu chứng trầm cảm ở người trưởng thành”. Nghiên cứu khẳng định hoạt động thể chất thường xuyên giúp giảm 70-74% nguy cơ trầm cảm mãn tính. Bà cũng chỉ ra sự tương đồng về các yếu tố nguy cơ (giới tính nữ, thất nghiệp, bệnh nền) giữa Bồ Đào Nha và Việt Nam, gợi ý tích hợp vận động vào các chương trình nâng cao sức khỏe tâm thần cộng đồng.

     Tiếp cận từ góc độ tâm lý học đường và gia đình, PGS.TS. Trần Thị Lệ Thu (Trường ĐH Sư phạm Hà Nội) đã trình bày báo cáo xúc động về “Nhu cầu chăm sóc SKTT của người thân trong gia đình có thành viên gặp khó khăn tâm lý”. Thông qua 03 trường hợp điển hình (học sinh bị bắt nạt, du học sinh trầm cảm, người chồng áp lực công việc), bà làm rõ gánh nặng “kép” mà những người bà, người mẹ phải gánh chịu: vừa là chỗ dựa chăm sóc, vừa đối diện với nguy cơ kiệt sức, lo âu và cảm giác tội lỗi . Bà khuyến nghị cần chuyển dịch sang mô hình can thiệp hệ thống, hỗ trợ cả người chăm sóc chứ không chỉ người bệnh.

     Kết nối trực tuyến từ Đức, PGS. TS. Y khoa Eric Hahn (Bệnh viện Đại học Charité) đã phân tích các xu hướng mới trong SKTT thanh thiếu niên, đặc biệt là tác động của “đại dịch” thời gian sử dụng màn hình (screen time). Ông cũng nhấn mạnh tác động của các trải nghiệm tiêu cực thời thơ ấu (ACEs) như một yếu tố nguy cơ tích lũy dẫn đến rối loạn tâm thần. PGS. Hahn kêu gọi sự can thiệp sớm và trách nhiệm chung của toàn xã hội để ngăn ngừa các hậu quả lâu dài.

     Khép lại phiên toàn thể, GS.TS.BS. Tạ Thị Minh Tâm (Đại học Y khoa Charité) đã có bài tham luận sâu sắc về “Tiếp cận liên ngành: Thách thức và Giải pháp”. GS. Tâm nhấn mạnh rào cản văn hóa tại Châu Á, nơi bệnh tâm thần thường bị kỳ thị và coi là sự “mất mặt”. Bà đề xuất xây dựng hệ thống chăm sóc tích hợp, kết hợp y tế – xã hội – tâm lý để phá bỏ rào cản này và nâng cao năng lực hệ thống.

     Phiên tiểu ban (buổi chiều): Đa dạng hóa giải pháp và Mô hình thực tiễn. Hội thảo chia thành hai tiểu ban song song, đi sâu vào các giải pháp cụ thể cho từng nhóm đối tượng.

     Tiểu ban 1:  Tập trung vào thảo luận các biện pháp hỗ trợ chuyên sâu và liệu pháp tự nhiên” với sự chủ trì của PGS.TS Trần Quang Tiến – Giám đốc, Học viện Phụ nữ Việt Nam; PGS.TS. Trần Thị Lệ Thu – Giảng viên, Khoa Tâm lý – Giáo dục, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Chủ tịch Mạng lưới các nhà Tâm lý học đường Việt Nam;  ThS Trần Huyền Nhung –  Giám đốc Doanh nghiệp xã hội Tâm Nhung.

     TS.BS. Monique Martinet (Trung tâm AIR, Pháp) đã chia sẻ về “Chăm sóc SKTT cho cha mẹ có con em có nhu cầu giáo dục đặc biệt”. Bà nhấn mạnh tầm quan trọng của chẩn đoán nguyên nhân (etiology) để chấm dứt hành trình tìm kiếm nguyên nhân trong vô vọng của phụ huynh, đồng thời khẳng định sự cần thiết của mối quan hệ đối tác bình đẳng giữa cha mẹ và chuyên gia.

     Tiếp cận từ góc độ phục hồi tự nhiên, ThS. Nguyễn Thị Diễm Chi (CEO Procoach) giới thiệu mô hình “CARE”– khung tự điều hòa nội sinh. Bà chỉ ra phụ nữ chịu áp lực “đa vai trò” (role overload) cao gấp 2-3 lần nam giới. Giải pháp đưa ra là điều hòa hệ thần kinh thông qua hơi thở, vận động soma và dinh dưỡng đúng, giúp phụ nữ xây dựng “vùng an toàn” ngay trong gia đình.

     Đặc biệt, TS. Thích Vạn Hải (Melbourne, Úc) mang đến góc nhìn giao thoa tôn giáo và tâm lý qua nghiên cứu về “Chánh niệm và hạnh phúc hôn nhân”. Nghiên cứu cho thấy thực hành chánh niệm giúp gia tăng lòng từ bi (self-compassion), từ đó cải thiện đáng kể chất lượng mối quan hệ vợ chồng.

     Trình bày về “Vai trò và chức năng của tâm lý học đường”, ThS. Phạm Nguyễn Ngọc Nguyên (Nghiên cứu sinh, Đại học RMIT) nhấn mạnh cần hỗ trợ học sinh xây dựng cấp độ phát triển chức năng cảm xúc xã hội từ cấp độ bình tĩnh, điều hòa.

      Cùng với đó, Tiểu ban 2 đi sâu vào các giải pháp mang tính hệ thống và cộng đồng với sự chủ trì của GS.TS Đặng Hoàng Minh – Chủ nhiệm Khoa Các khoa học Giáo dục, Trường Đại học Giáo dục; NCS. ThS Nguyễn Thị Thu Hương – Phó Giám đốc, Học viện Phụ nữ Việt Nam; ThS Phạm Văn Giào – Viện trưởng, Viện Ứng dụng khoa học tâm lý – Giáo dục.

     ThS. Alex Ho (Đại học FPT TP.HCM) đề xuất mô hình Du lịch chữa lành (Healing Tourism) như một “điểm chạm mới”. Các hoạt động như tắm rừng (Shinrin-yoku) hay “cai nghiện kỹ thuật số” (digital detox) giúp gia đình tái tạo năng lượng và gắn kết sâu sắc.

     Bên cạnh đó, đại diện Doanh nghiệp xã hội Tâm Nhung, TS. Trương Thị Yến giới thiệu mô hình “Ngôi nhà của phụ nữ” – hệ sinh thái chăm sóc toàn diện kết hợp bác sĩ, nhà tâm lý và luật sư. Dự án đã tiếp cận gần 40.000 người hưởng lợi và đào tạo hàng nghìn nhà thực hành, chứng minh tính hiệu quả của mô hình chăm sóc dựa vào cộng đồng.

     Từ góc độ doanh nghiệp, Ông Lê Chí Hòa (Samsung SEHC) chia sẻ mô hình “Happy Workplace” với đội ngũ “Gatekeepers” và phòng “Vitamin tâm hồn”. Đây là minh chứng sống động cho vai trò của doanh nghiệp trong việc chăm sóc SKTT cho lao động nữ, đặc biệt là nhóm làm việc theo ca và xa nhà.

     Với nghiên cứu “Tác động của hệ thống gia đình đến khả năng phục hồi tâm lý sinh viên”. ThS. Trần Ngọc Băng Tâm (Phân hiệu Học viện Phụ nữ Việt Nam) khẳng định giao tiếp gia đình cởi mở là yếu tố dự báo mạnh nhất cho khả năng vượt khó (resilience) của sinh viên, nhấn mạnh gia đình là nguồn lực cốt lõi trong trị liệu.

     Phiên thảo luận diễn ra sôi nổi, các đại biểu tập trung phân tích các thách thức thực tiễn trong triển khai các mô hình chăm sóc SKTT liên ngành. Ba vấn đề cốt lõi được nhấn mạnh, đặc biệt trong các lĩnh vực Giáo dục, Y tế và Doanh nghiệp: (1) Nhân lực học đường và mô hình lý tưởng: Đại biểu kiến nghị xây dựng một “mô hình lý tưởng” cho hệ thống trường công. Mô hình này đề xuất bồi dưỡng chuyên sâu về tâm lý học đường cho đội ngũ cán bộ Đoàn đội chuyên trách – những người vốn đã có tâm huyết và vững chính trị. Mục tiêu là giải quyết sự thiếu hụt chuyên môn và nhân rộng mô hình hỗ trợ học sinh hiệu quả trên toàn quốc; (2) Kinh phí và cam kết doanh nghiệp: Một vấn đề thực tế là kinh phí triển khai và duy trì các mô hình chăm sóc SKTT tại doanh nghiệp, đòi hỏi sự cam kết đầu tư dài hạn từ ban lãnh đạo để các chương trình này thực sự hiệu quả và bền vững; (3) Phối hợp Hệ thống và Nguồn lực Y tế: Các đại biểu chỉ ra sự thiếu hụt về quy trình phối hợp đồng bộ giữa các tổ chức xã hội, các hoạt động nâng cao nhận thức và hệ thống y tế tâm thần chuyên môn. Thêm vào đó là thực trạng quá tải của nhân viên y tế cơ sở, đòi hỏi cần có giải pháp về mạng lưới hỗ trợ và chuyển tuyến rõ ràng.

     Tổng kết phiên thảo luận, Ban Chủ tọa khẳng định việc tiếp cận liên ngành, đa chiều và hệ thống là bắt buộc, đồng thời phải tiếp tục đầu tư vào nghiên cứu để tạo ra bằng chứng thực tiễn làm cơ sở cho việc hoàn thiện chính sách.

     Phát biểu bế mạc, bà Trần Huyền Nhung – Giám đốc Doanh nghiệp xã hội Tâm Nhung, nhấn mạnh tinh thần chung của Hội thảo: chăm sóc sức khỏe tâm thần cho phụ nữ và gia đình chính là chăm sóc sự phát triển bền vững của xã hội, đồng thời bày tỏ kỳ vọng các đề xuất hôm nay sẽ mở ra những hướng tiếp cận mới, thúc đẩy công tác chăm sóc SKTT toàn diện, nhân văn và bền vững.

     Hội thảo khép lại với cam kết mạnh mẽ rằng sự chung tay của các ngành, các tổ chức sẽ thắp lên niềm tin để những nỗ lực vì sức khỏe tâm thần cho cộng đồng sẽ không chỉ dừng ở lời nói, mà thành hành động kiên định, bền lâu và thiết thực.

     “Bên cạnh các hoạt động chuyên môn, Ban Tổ chức Hội thảo đồng hành cùng một hoạt động mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Với tinh thần tương thân tương ái và trách nhiệm xã hội, Ban Tổ chức đã tổ chức quyên góp, gửi tới Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh Đăk Lăk. Khoản đóng góp này nhằm chuyển đến các em học sinh không may mồ côi cha hoặc mẹ trong đợt lũ lụt nghiêm trọng vừa qua, hỗ trợ các em tiếp tục hành trình học tập và vượt qua khó khăn.”

Xuân Quỳnh